فاصله غرامت و خسارت واقعی: نقش دامپزشک در پرداخت

حکیم مهر-دکتر محسن طاهرمیرزایی: فعالیت در حوزه دام، طیور و آبزیان همواره با مخاطرات طبیعی، بیماری‌های واگیر و خسارت‌های اقتصادی همراه است؛ مخاطراتی که در ساختار عمدتاً سنتی و نیمه‌صنعتی واحدهای تولیدی کشور، اهمیت بیمه را دوچندان می‌کند. بااین‌حال، فاصله میان ارزش واقعی دام و غرامت پرداختی، افزایش هزینه‌های تولید و آگاهی ناکافی برخی بهره‌برداران از خدمات بیمه‌ای، موجب شده است که بخشی از دامداران همچنان استقبال مناسبی از بیمه نداشته باشند.

«دکتر بهروز شعبانیان»، دامپزشک و کارشناس بیمه کشاورزی، معتقد است افزایش حق بیمه و غرامت‌ها متناسب با نرخ واقعی تورم نبوده و همین موضوع، قدرت جبران‌کنندگی بیمه را کاهش داده است. به گفته او، اهمیت بیمه تنها به جبران خسارت محدود نمی‌شود و پوشش فراگیر آن می‌تواند با ترغیب بهره‌برداران به گزارش سریع بیماری‌ها، در شناسایی و کنترل کانون‌های آلوده نیز نقش مؤثری داشته باشد.

وی در گفت‌وگو با پایگاه خبری «حکیم مهر»، ضمن تشریح تفاوت بیمه پایه و تکمیلی، درباره نقش دامپزشکان در کارشناسی خسارت، عوامل مؤثر بر تعیین غرامت، تأثیر بیماری‌های واگیر و واکسیناسیون بر ریسک بیمه‌ای، دلایل تأخیر در پرداخت خسارت و روند الکترونیکی رسیدگی به پرونده‌ها توضیح داده است. آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفت‌وگوست.

حکیم مهر: برای آغاز گفت‌وگو، لطفاً خودتان را معرفی کنید و بفرمایید چه مسیری را در دامپزشکی طی کردید و چگونه وارد حوزه بیمه کشاورزی شدید؟

دامپزشک عمومی هستم و مدرک دکترای عمومی دامپزشکی خود را از دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج دریافت کردم. سال ۱۳۷۹ فارغ‌التحصیل شدم و پس از شرکت در آزمون استخدامی، جذب صندوق بیمه کشاورزی شدم. از آن زمان تاکنون نیز در همین مجموعه مشغول فعالیت هستم.

حکیم مهر: بیمه دام، طیور و آبزیان چه نقشی در کاهش ریسک و حمایت از تولیدکنندگان دارد؟

با توجه به اینکه بخش قابل‌توجهی از دامداری در کشور ما به‌صورت سنتی اداره می‌شود، ضریب خطر در صنعت دامپروری بالاست. حتی بسیاری از واحدهایی که صنعتی نامیده می‌شوند نیز در عمل ساختاری نیمه‌صنعتی دارند یا همچنان به شیوه‌های سنتی نزدیک‌اند.

در بسیاری از واحدها، مؤلفه‌های مرتبط با ایمنی، بهداشت و مدیریت اصولی خطر به‌طور کامل رعایت نمی‌شود و به همین دلیل احتمال وقوع خسارت بالاست. یکی از راه‌های مدیریت و کنترل این ریسک‌ها، استفاده از بیمه است.

تولیدکننده با بیمه‌کردن دام، طیور یا آبزیان خود می‌تواند بخشی از خسارت‌های احتمالی را جبران کند و برای مقابله با پیامدهای حوادث، راهکاری از پیش تعیین‌شده داشته باشد. از این منظر، بیمه نقش بسیار مهم و مؤثری در پشتیبانی از تولیدکنندگان دارد.

حکیم مهر: مهم‌ترین خسارت‌هایی که در بخش دام، طیور و آبزیان تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرند، کدام‌اند؟

خسارت‌های تحت پوشش را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد. دسته نخست، خطرات طبیعی و عوامل قهری مانند سیل، طوفان، صاعقه و زلزله هستند که معمولاً در قالب بیمه پایه تحت پوشش قرار می‌گیرند.
در بیمه پایه، میزان مشارکت دولت بیشتر است و بخش مهمی از هزینه بیمه با کمک دولت تأمین می‌شود. علاوه بر حوادث طبیعی، برخی بیماری‌های قرنطینه‌ای یا بیماری‌هایی که بهره‌بردار و دامدار نقش چندانی در کنترل یا بروز آنها ندارند نیز در این بخش تحت پوشش قرار می‌گیرند؛ از جمله تب برفکی، بروسلوز، طاعون و هاری.

حکیم مهر: بیمه تکمیلی چه تفاوتی با بیمه پایه دارد و چه بیماری‌هایی را پوشش می‌دهد؟

در کنار بیمه پایه، بیمه تکمیلی را نیز داریم. در این نوع بیمه، بیماری‌ها و مخاطراتی که مدیریت‌پذیرتر هستند تحت پوشش قرار می‌گیرند؛ مانند بیماری‌های اندام‌های حرکتی، بیماری‌های دستگاه تناسلی، اختلالات دستگاه گوارش و دیگر بیماری‌های رایجی که ممکن است در دامداری‌ها بروز کنند. میزان مشارکت دولت در پرداخت حق بیمه‌های تکمیلی کمتر است؛ بنابراین سهم بیشتری از حق بیمه باید از سوی دامدار یا بهره‌بردار پرداخت شود.

حکیم مهر: با وجود ریسک‌های متعدد در حوزه دامپروری، چرا همچنان بخشی از دامداران از بیمه استقبال نمی‌کنند؟

یکی از دلایل اصلی، مشکلاتی است که از گذشته در حوزه بیمه وجود داشته و همچنان نیز ادامه دارد. با توجه به اینکه بخش مهمی از حق بیمه را دولت پرداخت می‌کند و این سهم در برخی موارد حداقل حدود ۵۰ درصد است، نتوانسته‌ایم میزان حمایت دولت را متناسب با نرخ تورم افزایش دهیم.

وقتی سهم دولت و حق بیمه متناسب با تورم افزایش پیدا نکند، مبلغ غرامت نیز از هزینه واقعی خسارت فاصله می‌گیرد. ممکن است حق بیمه و غرامت پرداختی سالانه ۲۰ یا ۳۰ درصد افزایش پیدا کند، در حالی که نرخ تورم بیشتر از این میزان است. در نتیجه، پس از چند سال مبلغ غرامتی که به دامدار پرداخت می‌شود دیگر رقم چشمگیری نیست و نمی‌تواند خسارت واقعی او را به‌طور مؤثر جبران کند. به نظر من، فاصله قابل‌توجه میان مبلغ غرامت و میزان واقعی خسارت، مهم‌ترین عامل کاهش استقبال دامداران از بیمه است.

حکیم مهر: آیا ناآگاهی دامداران از خدمات بیمه‌ای نیز در این زمینه تأثیرگذار است؟

بله، عوامل دیگری نیز وجود دارند. ممکن است بسیاری از دامداران خدمات بیمه‌ای را به‌درستی نشناسند یا به دلیل پایین‌بودن سطح آگاهی برخی بهره‌برداران، اعتقاد چندانی به بیمه نداشته باشند. همچنین ممکن است با مفهوم مدیریت ریسک آشنا نباشند و ندانند که باید ابتدا خطرات تهدیدکننده فعالیت خود را شناسایی و سپس برای مدیریت آنها راهکار مناسبی انتخاب کنند.

البته عامل اقتصادی و فاصله میان غرامت پرداختی و خسارت واقعی، نقش پررنگ‌تری دارد؛ اما موضوعاتی مانند آموزش، آگاهی‌بخشی و معرفی درست خدمات بیمه‌ای نیز بسیار مهم‌اند. هرکدام از این موارد را می‌توان به‌صورت جزئی‌تر بررسی کرد.

حکیم مهر: دامپزشک در فرایند ارزیابی و کارشناسی خسارت‌های بیمه‌ای چه نقشی دارد؟
وقتی بهره‌بردار بیمه‌شده‌ای دچار خسارت می‌شود و درخواست ارزیابی ارائه می‌دهد، برای دامپزشک کارشناس حکم مأموریت صادر می‌کنیم تا از محل بازدید کند. پس از انجام بررسی‌ها، دامپزشک نظر کارشناسی خود را درباره تأیید یا رد خسارت اعلام می‌کند و ما نیز براساس همان نظر اقدام می‌کنیم. در واقع، نظر دامپزشک کارشناس مبنای تصمیم‌گیری و قابل اجراست؛ مگر اینکه دامدار یا بهره‌بردار نسبت به آن اعتراض کند که در این صورت، ممکن است کارشناس دیگری برای بررسی مجدد اعزام شود.

نقش دامپزشک در این فرایند بسیار پررنگ است و می‌توان آن را با نقش کارشناس رسمی دادگستری مقایسه کرد. وقتی پرونده‌ای به کارشناس رسمی ارجاع می‌شود، او موضوع را بررسی و گزارش خود را ارائه می‌کند و قاضی نیز غالباً براساس نظر آن کارشناس رأی می‌دهد. در بیمه کشاورزی نیز پس از ارجاع پرونده به دامپزشک، تصمیم درباره پرداخت یا عدم پرداخت غرامت براساس نظر کارشناسی او گرفته می‌شود.

حکیم مهر: هنگام وقوع بیماری یا تلفات دام، کارشناسان بیمه براساس چه شاخص‌هایی میزان خسارت را تعیین می‌کنند؟

مبلغ غرامت عمدتاً براساس نوع بیمه‌نامه و مشخصات دام تعیین می‌شود. نوع دام یکی از شاخص‌های مهم است؛ برای مثال، اینکه دام بومی، آمیخته یا اصیل باشد یا یک دام اصیل در واحد سنتی یا بهداشتی نگهداری شود، می‌تواند در تعیین مبلغ غرامت تأثیرگذار باشد.

سن دام نیز اهمیت دارد؛ اینکه با گوساله یا گاو بالغ مواجه باشیم و دام چندماهه یا چندساله باشد، در ارزیابی لحاظ می‌شود. جنسیت دام، نر یا ماده‌بودن، تلیسه‌بودن و همچنین آبستن‌بودن یا نبودن آن نیز از دیگر عوامل مؤثر در تعیین میزان غرامت هستند.

برخی دام‌ها ارزش اصلاح نژادی دارند که این موضوع نیز در ارزیابی خسارت اثرگذار است. برای دام‌های وارداتی هم انواع خاصی از بیمه وجود دارد و وارداتی‌بودن دام می‌تواند در تعیین مبلغ غرامت نقش داشته باشد.

حکیم مهر: چگونه مشخص می‌شود که تلفات ناشی از بیماری، حادثه یا عامل دیگری بوده و آیا مشمول بیمه می‌شود یا خیر؟

کارشناس هنگام بازدید، براساس علائم و شواهد موجود تصمیم‌گیری می‌کند. دامدار نیز ممکن است مستنداتی ارائه دهد؛ برای مثال، اگر دامپزشکی وضعیت دام را بررسی کرده و اقدامات درمانی انجام داده باشد، سوابق و مدارک مربوط به درمان قابل بررسی است.

اگر حادثه‌ای رخ داده باشد، ممکن است آثار آن روی لاشه دام باقی مانده باشد. در نهایت نیز می‌توان از طریق کالبدگشایی، علائم و ضایعات را بررسی کرد. مجموعه این شواهد به کارشناس کمک می‌کند عامل ایجاد خسارت را تشخیص دهد و براساس آن، درباره مشمول‌بودن یا نبودن خسارت در تعهدات بیمه تصمیم‌گیری شود.

حکیم مهر: تشخیص به‌موقع بیماری و اقدامات پیشگیرانه دامپزشکی چه نقشی در کاهش خسارت‌های بیمه‌ای دارد؟

این موضوع بسیار مهم است و به همکاری دوجانبه میان بیمه و دامپزشکی نیاز دارد. کارشناسان ما ممکن است به دلیل مراجعه بهره‌برداران برای دریافت غرامت، زودتر از مجموعه دامپزشکی از وقوع برخی خسارت‌ها مطلع شوند؛ بنابراین گزارش به‌موقع کارشناسان بیمه به ادارات دامپزشکی می‌تواند در کنترل بیماری‌ها نقش مهمی داشته باشد.

اعتقاد ما این است که اگر پوشش بیمه فراگیر و صددرصدی باشد، از آنجا که دامدار پس از وقوع خسارت برای دریافت غرامت و بررسی پرونده ابتدا به بیمه مراجعه می‌کند، می‌توان تمامی موارد وقوع بیماری را به‌سرعت به دامپزشکی گزارش کرد. اگر احتمال شیوع یک بیماری خطرناک یا قرنطینه‌ای وجود داشته باشد، سازمان دامپزشکی می‌تواند پس از دریافت سریع گزارش، اقدامات پیشگیرانه و کنترلی خود را آغاز کند.

حکیم مهر: آیا تجربه مشخصی از تأثیر پوشش فراگیر بیمه بر مهار بیماری‌های دامی وجود دارد؟

بله، این اتفاق در مورد آنفلوانزای پرندگان رخ داد. با توجه به اینکه طیور در کشور به‌صورت فراگیر و صددرصدی بیمه هستند، وقتی گزارشی از بیماری دریافت می‌کردیم، دامپزشکان ما به محل مراجعه می‌کردند و در صورت مشاهده علائم مشکوک به آنفلوانزا، بلافاصله موضوع را به دامپزشکی اطلاع می‌دادند.

پس از آن، نیروهای دامپزشکی نمونه‌برداری می‌کردند و در صورت تأیید بیماری، کانون آلوده بلافاصله حذف می‌شد. این سازوکار به سازمان دامپزشکی کمک کرد تا بیماری را راحت‌تر و سریع‌تر کنترل کند.

حکیم مهر: بیمه‌نبودن دام یا طیور چگونه می‌تواند موجب کتمان بیماری و گسترش کانون‌های آلوده شود؟

اگر واحدی تحت پوشش بیمه نباشد، ممکن است دامدار یا مرغدار به دلیل نگرانی‌های اقتصادی، بیماری را کتمان کند یا آن را به‌موقع گزارش ندهد. بهره‌بردار ممکن است نگران باشد که دام یا طیور او از سوی مراجع قانونی ضبط و معدوم شود و در مقابل، خسارتی نیز دریافت نکند.

چنین وضعیتی می‌تواند موجب انتشار بیماری و افزایش تعداد کانون‌های آلوده شود. بیمه از این جهت نقش بسیار مهمی در ترغیب بهره‌برداران به گزارش به‌موقع بیماری‌ها دارد و می‌تواند زمینه اجرای سریع‌تر و آسان‌تر اقدامات پیشگیرانه و کنترلی سازمان دامپزشکی را فراهم کند.

حکیم مهر: در سال‌های اخیر، بیشترین خسارت‌های پرداختی در حوزه دام و طیور مربوط به چه مواردی بوده است؟

در حوزه دام، اگر بخواهیم خسارت‌ها را براساس نوع بیمه بررسی کنیم، در بیمه پایه بیماری‌هایی مانند سل می‌توانند عامل بروز خسارت باشند. در بیمه تکمیلی نیز مواردی مانند دررفتگی‌ها، شکستگی‌ها و حمله حیوانات وحشی از جمله عواملی بوده‌اند که موجب ایجاد خسارت شده‌اند.

حکیم مهر: آیا خسارت‌های ناشی از قطعی برق در واحدهای دام، طیور و آبزی‌پروری تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرند؟

خسارت ناشی از قطعی برق در بخش دام و طیور تحت پوشش بیمه نیست و این پوشش فقط در حوزه آبزیان ارائه می‌شود؛ آن هم به شرط اینکه بهره‌بردار شرایط لازم را تأمین کرده باشد.

برای مثال، ممکن است برق یک واحد آبزی‌پروری قطع شود، بهره‌بردار ژنراتور نیز داشته باشد و هم‌زمان ژنراتور از کار بیفتد. البته احتمال وقوع هم‌زمان قطعی برق و خرابی ژنراتور زیاد نیست، اما چنین مواردی داشته‌ایم. بااین‌حال، پرداخت خسارت مشروط به این است که بهره‌بردار پیشاپیش تجهیزات و شرایط ضروری را فراهم کرده باشد. در بخش دام و طیور، خسارت مربوط به قطعی برق تحت پوشش قرار ندارد.

حکیم مهر: بیماری‌های واگیر دام و طیور چه تأثیری بر ریسک بیمه‌ای این بخش دارند؟

بیماری‌های واگیر به دلیل سرعت بالای انتشار، تأثیر بسیار زیادی بر ریسک بیمه‌ای دارند. اگر این بیماری‌ها کنترل نشوند یا برنامه‌های واکسیناسیون به‌صورت جدی دنبال نشوند، میزان خطر و به‌تبع آن ضریب ریسک بیمه‌ای افزایش پیدا می‌کند.

البته ابزارهای کنترلی مانند واکسیناسیون وجود دارند. بخشی از واکسیناسیون‌های پایه نیز از سوی سازمان دامپزشکی انجام می‌شود. اگر این اقدامات به‌موقع انجام شوند و دامدار نیز برنامه واکسیناسیون دام‌های خود را جدی بگیرد، معمولاً مشکل چندانی در زمینه بیماری‌های واگیر ایجاد نمی‌شود؛ اما اگر دامدار دقت لازم را نداشته باشد یا واکسیناسیون را در زمان مناسب انجام ندهد، قطعاً احتمال بروز خسارت افزایش می‌یابد.

حکیم مهر: آیا افزایش قیمت نهاده‌ها و هزینه‌های درمان و نگهداری دام در محاسبه ارزش خسارت و حق بیمه تأثیر دارد؟

این هزینه‌ها به‌صورت موردی و در جریان اعتبار هر بیمه‌نامه محاسبه نمی‌شوند، اما در ارزیابی‌های سالانه و هنگام تعیین مبالغ غرامت مورد توجه قرار می‌گیرند. مبالغی که به‌عنوان غرامت دام تعیین می‌شوند، برای یک سال زراعی ثابت هستند. پس از پایان آن سال و هنگام تدوین دستورالعمل سال زراعی جدید، عواملی مانند تورم و افزایش هزینه‌ها می‌توانند در تعیین ارقام جدید تأثیر داشته باشند.

این‌طور نیست که مبلغ غرامت هر پرونده، هر ماه یا هر دو یا سه ماه یک‌بار متناسب با تورم تغییر کند. دامدار، دام خود را با مبلغ مشخصی بیمه می‌کند و بیمه‌نامه نیز تا یک سال اعتبار دارد. هر خسارتی که در این مدت اتفاق بیفتد، براساس سقف تعهد درج‌شده در همان بیمه‌نامه جبران خواهد شد.

حکیم مهر: ثابت‌ماندن سقف تعهد بیمه در طول یک سال چه پیامدی برای دامدار دارد؟

این وضعیت را می‌توان با بیمه خودرو مقایسه کرد. شما خودرو را تا سقف مشخصی بیمه می‌کنید و اگر در طول مدت بیمه قیمت آن افزایش یابد، خسارت همچنان براساس همان سقف تعهد تعیین‌شده جبران می‌شود.

وقتی تورم رخ می‌دهد، میان ارزش واقعی دام و سقف تعهد بیمه فاصله ایجاد می‌شود و همین شکاف می‌تواند موجب نارضایتی دامدار شود. البته در بیمه خودرو ممکن است خسارت جزئی باشد و تنها بخشی از ارزش خودرو پرداخت شود؛ اما در دام و طیور، گاهی با خسارت صددرصدی مواجه هستیم و دام به‌طور کامل از بین می‌رود. در چنین شرایطی باید خسارت کل دام پرداخت شود و به همین دلیل، تفاوت میان ارزش واقعی دام و مبلغ غرامت برای دامدار بسیار محسوس‌تر است. این مسئله می‌تواند یکی از دلایل کاهش استقبال از بیمه نیز باشد.

حکیم مهر: دامدار پس از وقوع خسارت باید چه مراحلی را برای دریافت غرامت طی کند؟

دامدار باید مطابق دستورالعملی که در پشت بیمه‌نامه نیز درج شده است، حداکثر ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت وقوع خسارت را به ما گزارش کند. برای ثبت درخواست خسارت می‌تواند به شعب بانک کشاورزی یا شرکت‌های خدمات بیمه‌ای مراجعه کند.

لاشه دام باید تا زمان بازدید کارشناس نگهداری شود تا امکان بررسی و تشخیص علت خسارت وجود داشته باشد. اگر شرایط اضطراری باشد و دامدار ناچار شود دام را ذبح کند، باید این کار را در مرکز مجاز یا کشتارگاه انجام دهد و مدارک و مستندات مربوط را از آن مرکز دریافت و به بیمه ارائه کند.

پس از ثبت درخواست، کارشناس برای بازدید اعزام می‌شود و گزارش کارشناسی خود را تنظیم می‌کند. سپس پرونده خسارت وارد فرایند رسیدگی می‌شود. ممکن است برای تکمیل پرونده، مدارکی مانند گواهی واکسیناسیون یا تأییدیه بیماری از اداره دامپزشکی درخواست شود. پس از دریافت و بررسی مستندات، پرونده تکمیل و برای پرداخت غرامت ارسال می‌شود.

حکیم مهر: معمولاً چه عواملی موجب تأخیر در پرداخت خسارت می‌شوند؟

یکی از عوامل تأخیر، اطلاع‌نداشتن برخی دامداران از مدارک و مستنداتی است که باید برای تکمیل پرونده ارائه کنند. گاهی نیز تهیه این مدارک زمان‌بر می‌شود؛ برای مثال، بهره‌بردار باید به اداره مربوط مراجعه و نامه، پروانه بهره‌برداری یا مستندات دیگری را دریافت کند. وجود نقص در این مدارک یا نداشتن برخی مجوزها نیز می‌تواند فرایند رسیدگی و پرداخت خسارت را طولانی کند.

در بعضی مواقع ممکن است منابع مالی صندوق محدود باشد و تا زمان تأمین منابع و پرداخت غرامت، فاصله‌ای ایجاد شود؛ بااین‌حال، تأخیر ناشی از کمبود منابع مالی معمولاً چندان چشمگیر نیست.

حکیم مهر: برای جلوگیری از اختلاف میان دامدار و کارشناس درباره میزان خسارت، چه سازوکاری وجود دارد؟

اگر دامدار با نظر کارشناس موافق نباشد، می‌تواند به شعبه مراجعه و اعتراض خود را ثبت کند. در این صورت، کارشناس دیگری برای بررسی مجدد پرونده و ارزیابی خسارت اعزام می‌شود.

اگر دامدار به نظر کارشناس دوم نیز اعتراض داشته باشد یا امکان اعزام کارشناس دوم وجود نداشته باشد، پرونده در یک هیئت بررسی می‌شود. در این هیئت، نمایندگانی از سازمان جهاد کشاورزی، اداره دامپزشکی و صندوق بیمه کشاورزی حضور دارند. اعتراض دامدار در این کمیته بررسی و رأی هیئت داوری صادر می‌شود. در نهایت، همان رأی مبنای تصمیم‌گیری درباره ارزیابی خسارت قرار می‌گیرد.

حکیم مهر: آیا فرایند اعلام و ارزیابی خسارت به سمت سامانه‌های الکترونیکی و خدمات غیرحضوری حرکت کرده است؟

بله؛ در حال حاضر تمامی فرایندهای ارزیابی خسارت در سامانه جامع بیمه کشاورزی انجام می‌شوند. ثبت خسارت، درج گزارش‌های کارشناسی، ارجاع پرونده و مشخص‌کردن افرادی که باید پرونده را بررسی یا تأیید کنند، همگی به‌صورت الکترونیکی در این سامانه انجام می‌گیرند.

حکیم مهر: ممنون از فرصتی که در اختیار ما قرار دادید.